Naar hoofdinhoud
Achteras van een gele stadsfiets met een asmoer met rode Gazelle-dop en een zwarte kettingspanner met stelbout achter het uitvaleinde van het frame
Onderhoud

Ketting spannen op een fiets met naafversnelling: zo doe je het zelf

Door Thomas Bakker13 november 20267 min leestijd

Foto: Arend041 (Wikimedia Commons) · CC BY-SA 3.0

Deel dit artikel

Op een fiets met naafversnelling of zonder versnellingen span je de ketting door het achterwiel een paar millimeter naar achteren te schuiven: asmoeren losdraaien, de stelbouten van de kettingspanners om en om aandraaien tot de ketting nog net iets op en neer kan bewegen, en de moeren weer stevig vastzetten. Heb je geen kettingspanners, dan gaat het met de hand. Dit stuk legt de stappen uit, met de aanhaalmomenten die Shimano voorschrijft en de controle van je versnelling achteraf.

Wanneer je ketting gespannen moet worden

Een klapperend geluid als je over een drempel rijdt, een ketting die tegen de kettingkast tikt of er bij het wegrijden afloopt: dat zijn de klassieke tekenen van een slappe ketting. Op een fiets met naafversnelling (Shimano Nexus, Sturmey-Archer, Enviolo) of zonder versnellingen is er geen derailleur die de ketting op spanning houdt. De spanning komt alleen van de plek van het achterwiel in het frame, en die verandert als de ketting langer wordt.

Dat langer worden is normaal. De handleiding van een Twentse fietsenwinkel legt het eenvoudig uit: de schakels hollen iets uit, vooral in het begin bij een nieuwe fiets, en de ketting wordt daardoor langer. Daarom hoort een eerste beurt na een paar weken bij een nieuwe fiets. Later in het leven van de fiets is rek vooral slijtage. Meet dat voordat je spant: een ketting die over de slijtagegrens is, moet je niet strakker zetten maar vervangen, anders sleept hij de tandwielen mee. Hoe je dat meet, staat in kettingslijtage meten.

Heb je een fiets met derailleur, dan is dit stuk niet voor jou: daar regelt de derailleur de spanning en zit het probleem meestal in de afstelling, zie versnellingen afstellen. Een riemaandrijving span je ook anders; daarover meer in riem of ketting.

Hoe strak is goed?

Te slap klappert en loopt eraf, te strak slijt. De handleiding die we hierboven noemden zegt het treffend: de ketting moet net iets op en neer kunnen bewegen, niet snoeihard als een gitaar en niet zo los als een springtouw. Als vuistregel staat in veel fietshandleidingen dat je de onderste helft van de ketting, halverwege tussen voor- en achtertandwiel, ongeveer een centimeter omhoog moet kunnen drukken.

Shimano geeft in de servicehandleiding van zijn Nexus-naven met drie versnellingen geen aantal millimeters. De instructie is korter: haal de speling uit de ketting en zet het wiel vast. Wij houden het daarom op "net niet strak": draai de crank een rondje rond en voel op meerdere plekken, want een kettingblad loopt zelden perfect rond en de ketting is op het ene punt strakker dan op het andere. Stel af op het strakste punt, zodat de ketting nergens klemt.

Zit je ketting in een gesloten kettingkast, dan zie je hem niet. Vaak zit er aan de achterkant van de kast, ter hoogte van het achterwiel, een kapje dat je kunt losklikken of losschroeven; daarna kun je met een vinger in de kast de spanning voelen. Sommige kettingkasten hebben een doorzichtig deel.

Wat je nodig hebt

  • Een steeksleutel of ringsleutel die op je asmoeren past. Op de meeste stadsfietsen is dat 15 millimeter; kijk even na voordat je begint.
  • Bij kettingspanners: een kleine steeksleutel of ringsleutel voor de stelbouten, meestal 10 millimeter.
  • Voor een Nexus met drie versnellingen: een steeksleutel van 10 voor de contramoer van de stelschroef, als die erop zit.
  • Een doek, en kettingolie voor na afloop.

Zet de fiets op zijn standaard of op de kop. Een werkplaatsstandaard is niet nodig.

Stap voor stap met kettingspanners

Een kettingspanner is een metalen plaatje met een stelbout dat op de wielas zit en achter het uitvaleinde van het frame haakt. Draai je de bout aan, dan trekt het plaatje de as naar achteren. De meeste stadsfietsen met naafversnelling hebben er twee, een links en een rechts.

  1. Draai de asmoeren los. Niet eraf, een paar slagen los is genoeg. Begin aan de kettingkant.
  2. Draai de stelbouten om en om aan. Een halve slag rechts, een halve slag links, en steeds controleren of de ketting al goed staat. Werk je alleen aan een kant, dan trek je het wiel scheef in het frame; de handleiding van de fietsenwinkel waarschuwt daar expliciet voor.
  3. Controleer of het wiel recht staat. Kijk van achteren langs de band: hij moet midden tussen de achtervorkbuizen en midden onder het spatbord lopen. Staat hij scheef, corrigeer dan met de stelbout aan een kant.
  4. Zet de asmoeren vast. Shimano schrijft voor zijn Nexus-naven met drie versnellingen 30 tot 45 newtonmeter voor. Zonder momentsleutel: stevig aandraaien met een gewone steeksleutel van normale lengte, niet met een verlengstuk. Draai om en om, links en rechts, zodat het wiel niet alsnog verschuift.
  5. Kijk hoever de as uitsteekt. Volgens dezelfde Shimano-handleiding moet de as aan de rechterkant 8 tot 13 millimeter buiten de moer uitsteken. Steekt hij minder uit, dan grijpt de moer te weinig draad en is er iets mis met de ringen of de spanner; rijd dan niet weg maar laat ernaar kijken.
  6. Controleer de remarm. Heeft je fiets een terugtraprem of een rollerbrake, dan zit er een remarm met een beugel aan de achtervork. Die beugel moet na afloop weer strak vastzitten; Shimano waarschuwt dat de arm anders om de achtervork kan draaien, met gevaar voor een vallende rijder. Schuift het wiel een paar millimeter, dan kan de arm iets meegeven; zet de beugel zo nodig even los en daarna weer vast.

Zonder kettingspanners: met de hand

Niet elke fiets heeft spanners. Dan werkt de methode die de fietsenwinkel in zijn handleiding beschrijft, en die gaat makkelijker met twee personen.

  1. Draai de asmoer aan de kettingkant los.
  2. Duw het achterwiel aan de andere kant richting de kettingkast. Het wiel komt scheef te staan, maar de as schuift aan de kettingkant naar achteren.
  3. Draai de asmoer aan de kettingkant stevig vast.
  4. Draai nu de moer aan de andere kant los en trek het wiel recht. Draai die moer vast.
  5. Niet strak genoeg? Herhaal de stappen tot de ketting goed staat. Eindig altijd met een recht wiel en twee vastgedraaide moeren, en met dezelfde controle van asuitsteek en remarm als hierboven.

Daarna: versnelling nakijken

Door het wiel een paar millimeter te verplaatsen, verandert de kabelweg naar de naaf een fractie, en dat is bij een naafversnelling genoeg om het schakelen te verstoren. Controleer het dus altijd, ook als je er niet aan hebt gezeten.

  • Nexus met drie versnellingen (Shimano SG-3R40, SG-3C41, SG-3D55). Zet de hendel een paar keer heen en weer tussen 1 en 3 en eindig in stand 2. Op het schakelkastje aan de as zitten twee gele streepjes met een venstertje; de markering op de pen moet er precies tussen vallen. Shimano beschrijft dezelfde controle in zijn servicehandleiding: hendel in stand 2, dan de kabel met het stelwieltje bijstellen tot de rode lijn op de duwpen gelijk staat met het uiteinde van de as, en de twee gele lijnen door het venster nakijken. Zit er een contramoer op de stelschroef, draai die dan eerst een klein slagje los en na afloop weer vast.
  • Nexus met zeven of acht versnellingen. Schakel een paar keer tussen 1 en 7 of 8 en eindig in stand 4, die op de meeste shifters gemarkeerd is. Bij de cassette joint, het schakelmechanisme op de naaf, horen twee gele stippen precies op elkaar te staan. Staat het niet gelijk, draai dan de stelknop op de shifter een halve slag, schakel heen en weer, en kijk opnieuw.

De uitgebreide uitleg met foto's van de afstelling staat in versnellingen afstellen.

Afmaken: smeren en een proefrit

Een gespannen ketting die droog loopt, slijt sneller dan een slappe die goed gesmeerd is. Gazelle adviseert om de ketting regelmatig te smeren en dat niet vlak voor een tocht te doen, omdat vuil en zand dan aan de olie blijven plakken. Hoe je smeert zonder dat de kettingkast een vettige bende wordt, staat in fietsketting smeren en schoonmaken. Maak daarna een korte proefrit: schakel alle standen door, rem een paar keer stevig en luister of het klapperen weg is.

Veelgemaakte fouten

  • Te strak spannen. Een snaarstrakke ketting loopt zwaar, maakt een zoemend geluid en slijt de lagers van naaf en trapas. Laat altijd wat beweging over.
  • Maar aan een kant draaien. Dan staat het wiel scheef, schuurt de band tegen het spatbord of de vork en loopt de ketting alsnog slecht.
  • Een versleten ketting spannen. Als de slijtagemeter rood geeft, helpt spannen een paar weken en daarna is de ketting weer slap. Vervangen is dan goedkoper dan doorrijden, zeker voordat de tandwielen meeslijten.
  • De asmoeren te los laten. Een asmoer die loskomt onder een naaf met terugtraprem is gevaarlijk. Draai stevig aan en controleer na de eerste ritten nog een keer.
  • De versnelling vergeten. Een naaf die na het spannen half tussen twee standen hangt, slijt van binnen. Een minuut nakijken voorkomt dat.

Kom je er niet uit, laat het dan doen. Ketting spannen is een kleine klus voor een werkplaats en hoort vaak bij een gewone onderhoudsbeurt. Wat zo'n beurt inhoudt, lees je in de onderhoudschecklist voor je fiets.

Wat we niet weten

Een officieel getal voor de speling van de ketting bij een naafversnelling hebben we bij Shimano niet gevonden; de centimeter die wij noemen is een vuistregel uit fietshandleidingen, geen fabrieksnorm. Voor naven van Sturmey-Archer en Enviolo hebben we de aanhaalmomenten niet nagelezen; houd daarvoor de handleiding van je eigen naaf aan.

Bronnen

Veelgestelde vragen

Hoeveel speling mag een fietsketting hebben?

De ketting moet nog net iets op en neer kunnen bewegen: niet strak als een snaar en niet slap als een springtouw. In veel fietshandleidingen staat als vuistregel dat je de onderste helft van de ketting, halverwege tussen de tandwielen, ongeveer een centimeter omhoog moet kunnen drukken. Shimano geeft voor zijn naven geen aantal millimeters, alleen de instructie om de speling uit de ketting te halen voordat je de asmoeren vastzet.

Heb ik kettingspanners nodig?

Nee, maar ze maken het makkelijker. Een kettingspanner is een plaatje met een stelbout dat achter het uitvaleinde van het frame haakt; door de bout aan te draaien schuift het wiel naar achteren. Zonder spanners schuif je het wiel met de hand naar achteren, bij voorkeur met twee personen.

Hoe vast moeten de asmoeren?

Shimano schrijft voor zijn Nexus-naven met drie versnellingen een aanhaalmoment van 30 tot 45 newtonmeter voor. Dat is stevig aandraaien met een gewone steeksleutel. Controleer ook dat de as aan de rechterkant 8 tot 13 millimeter buiten de moer uitsteekt; steekt hij minder uit, dan grijpt de moer te weinig draad.

Moet ik na het spannen de versnelling opnieuw afstellen?

Vaak wel. Door het wiel te verschuiven verandert de kabelweg een fractie. Zet bij een Nexus met drie versnellingen de hendel in stand 2 en kijk of de gele streepjes op het schakelkastje op een lijn staan; bij zeven of acht versnellingen zet je de hendel in stand 4 en kijk je naar de gele stippen bij de cassette joint. Staat het niet gelijk, draai dan aan de stelknop tot het klopt.

Deel dit artikel
T
Over de auteur

Thomas Bakker

Redacteur e-bikes & techniek

Thomas schrijft over e-bikes, aandrijvingen en techniek. Hij test fietsen het liefst op zijn dagelijkse woon-werkroute en pluist specificaties uit tot op de laatste newtonmeter.

Fietsblad werkt met een openbaar redactiestatuut over bronnen, feiten en correcties. Lees meer over de redactie.